Një studim me rëndësi historike për studimet albanologjike

 nga 

Aristotel Spiro

Që prej Eqrem Çabejt e deri më sot janë kryer studime të rëndësishme në historinë e gjuhës shqipe dhe veçanërisht në origjinën e gjuhës shqipe dhe të popullit shqiptar. Një varg autorësh shqiptarë e të huaj kanë dhënë kontribute me vlerë. Megjithëkëtë, tezat kryesore mbizotëruese kanë mbetur po ato: teza e prejardhjes ilire, teza e prejardhjes trake ose dake dhe, e treta, teza e prejardhjes iliro-trake. E para, teza e prejardhjes ilire, me argumente më të forta historike sesa gjuhësore, ka qenë teza kryesore e mbështetur nga një varg studiuesish të huaj dhe nga gjithë gjuhësia shqiptare. Glosat e pakta ilire që shpjegohen nëpërmjet shqipes i përkasin një hapësire argumentimi propozues. Në kushtet e mungesë së teksteve ilire dhe trake përpunimi i mëtejshëm i teorive së prejardhjes së shqipes i ngjan një misioni të vështirë.

Mirëpo, shkenca nuk ndalet para asnjë vështirësie. Zhvillimi i shkencave gjenetike dhe zbatimi i metodave të tyre për çështje të gjuhësisë duke bashkëvlerësuar arritjet e shkencave gjuhësore hap perspektiva të reja studimi.

Tre vitet e fundit shënojnë dy ngjarje të një rëndësie të veçantë me dy studime paradigmatike në studimin e historisë së shqipes. I pari është artikulli i botuar në revistën «Science» prej një grupi 33 autorësh (Heggarty et al. Language trees with sampled ancestors support a hybrid model for the origin of Indo-European languages. Science 381, eabg0818(2023). DOI: 10.1126/science.abg0818).

I dyti është artikulli i sapobotuar në revistën «Nature Human Behaviour» (Davranoglou, LR., Lauka, A., Aristodemou, A. et al. Ancient DNA evidence for the history of the Albanians. Nature Human Behaviour (2026). https://doi.org/10.1038/s41562-026-02462-z).

Edhe pse krejtësisht të ndryshme, të dy studimet janë të lidhur tematikisht me njëri-tjetrin. Ndërsa Heggarty (2023) paraqet një bazë të gjerë të dhënash të fjalorit bazë indoevropian, duke shmangur mospërputhjet e mëparshme në kodimin e kognantëve dhe duke zbatuar  analizën filogjenetike të mundësuar nga paraardhësia (angl. ancestry-enabled phylogenetic analysis) mbi këtë korpus, Davranoglou et al (2026), është një studim arkeogjenomik i fokusuar përjashtimisht mbi shqiptarët dhe paraardhësit e tyre biologjikë, duke përdorur ADN-në e lashtë dhe të sotme dhe pa marrë parasysh leksikun.

Duke e shtyrë shfaqjen e gjuhëve indoevropiane rreth 8000 vjet më parë, prej një atdheu zanafillës në jug të Kaukazit, të ndjekur nga një degëzim drejt veriut kah stepës, Heggarty et al (2023) e renditën gjithashtu shqipen dhe greqishten në një grup të përafërt (sister group) brenda familjes indoevropiane. Kjo e vendos atdheun e parë të shqiptarëve në truallin ballkanik, meqenëse edhe greqishtja është një gjuhë ballkanike e dëshmuar herët. Ky qëndrim është mbështetur më parë edhe nga Hyllested & Joseph (2022). Pikërisht Brian D. Joseph-i është edhe një ndër bashkautorët tek Davranoglou et al (2026).

Të dy studimet bartin vlera të larta dhe janë pika kulmore në studimin e historisë së shqipes. Por ndërsa Heggarty et al (2023) merren me shqipen në kuadrin e përgjithshëm të shpjegimit të modelit hibrid të prejardhjes së gjuhëve indoevropiane, Davranoglou et al (2026) merren posaçërisht me origjinën e shqiptarëve, duke operuar me matje të sakta. Për këtë qëllim ata kanë ndërtuar një korpus të dhënash me një vijëprerje (transekt) 4000-vjeçare përjashtimisht për truallin e Shqipërisë dhe popullsinë shqiptare, duke filluar me epokën e bronzit, duke vijuar me epokën e hekurit, periudhën romake, mesjetën e hershme, periudhën pas mesjetës, për të mbërritur deri tek shqiptarët e sotëm. Ata shqyrtojnë gjithashtu 22 gjedhe të lashta nga Shqipëria, 74 shqiptarë të sotëm të vijimësuar (sekuencuar) rishtazi nga të gjitha grupet dialektore (gegë e toskë) dhe gjedhe të lashta të datuara me saktësi. Për të mos e kufizuar krahasimin vetëm ndër shqiptarë, ata zbatojnë një metodë të sigurt duke përfshirë gjithë Ballkanin në periudha të ndryshme historike.

Nëpërmjet analizës së përbërësve parësorë (PCA - Principal Component Analysis) autorët kanë mundur t’i vizualizojnë popullsitë në një «hartë gjenetike», ku grupet me ngjashmëri biologjike më të madhe janë më afër njëri-tjetrit. Kështu, ata kanë konstatuar se gjedhet e Shqipërisë së epokës së bronzit/hekurit, gjedhet mesjetare shqiptare dhe shqiptarët e sotëm  grupohen shumë afër njëri-tjetrit, çka sugjeron vijimësi dhe jo zëvendësim popullsie.

Modelimi i përzierjes ose admiksimit (qpAdm) është ndoshta metoda më e rëndësishme që autorët përdorin. Nëpërmjet saj ata përpiqen të llogarisin prej cilave popullsi burimore rrjedh një popullsi tjetër dhe në çfarë përqindjesh. Kështu, ata i modeluan shqiptarët e sotëm si përzierje të popullsive paleoballkanike të Ballkanit Perëndimor, të përbërësve anatolianë, të përbërësve sllavë të Evropës Lindore. Përfundimi i tyre kryesor ishte se shqiptarët ruajnë një përbërës shumë të madh të lidhur me Ballkanin Perëndimor të epokës së bronzit/hekurit. Kjo lejon të flitet për një vazhdimësi me botën ilire.

Pjesa më e fortë e studimit dhe që ka rëndësi të jashtëzakonshme për studimet albanologjike është pa dyshim analiza e identitetit sipas prejardhjes (IBD - Identity By Descent). Kjo analizë hulumton segmente të gjata ADN-je të trashëguara nga paraardhës të përbashkët relativisht të afërt. Për krahasimin e individëve të lashtë me ata të sotëm autorët kanë përdorur një version të optimizuar (ancIBD). Studimi tregoi se gjedhet shqiptare mesjetare (shek. VIII–X) ndajnë segmente të mëdha IBD me gegët dhe toskët e sotëm. Kjo çon me siguri  në përfundimin se shqiptarët e sotëm nuk janë një popullsi e ardhur vonë, por janë pasardhës të drejtpërdrejtë të popullsive që jetonin në Shqipëri gjatë mesjetës së hershme.

Megjithatë, autorët nuk janë mjaftuar me krahasimin e brendshëm. Ata e kanë shtrirë krahasimin e shqiptarëve me kroatët, serbët, malazezët, maqedonasit, bullgarët dhe grekët. Nga ky krahasim del se shumë popullsi të Ballkanit pësuan zhvendosje të fortë drejt përbërësit sllav, ndërsa Shqipëria ka ruajtur më shumë vijimësi me Ballkanin Perëndimor të epokës së hekurit. Për këtë arsye ata e kanë quajtur Shqipërinë «strehë» («refugium») të prejardhjes së Ballkanit Perëndimor.

Autorët janë shumë të kujdesshëm në vështrim të formulimeve me përmbajtje gjuhësore. Ata nuk marrin përsipër të provojnë drejtpërdrejt se gjuha shqipe është e barabartë me ilirishten. Nuk identifikojnë gjetiu ndonjë «gjen ilir» dhe nuk provojnë një homogjenitet etnik. Ata nuk përjashtojnë ndikime trake, dake apo ndikime të tjera paleoballkanike. Pranojnë, mandej, se shqiptarët mund të kenë lidhje edhe me zona të Ballkanit Qendror dhe se protoshqipja ka të ngjarë të jetë formuar në një hapësirë më të gjerë Shqipëri - Kosovë - Serbi jugore - Maqedoni e Veriut.

Studimi tregohet shumë i kujdesshëm në përdorimin e termit «ilir». Autorët theksojnë vazhdimisht se emërtime si «ilir», «trak» apo «dak» janë kategori historike dhe kulturore të paqarta dhe nuk duhen vështruar si entitete biologjike të pastra. Autorët pohojnë se popullsia e Shqipërisë së epokës së hekurit është e lidhur arkeologjikisht me botën ilire dhe ka vijimësi të fortë me shqiptarët e sotëm. Ky pohim mbështet tezën e prejardhjes ilire të shqiptarëve. Sidoqoftë, autorët nuk bëjnë fjalë për ndonjë «ADN ilire», duke theksuar se ilirët nuk janë kategori biologjike e pastër. Vetë termi «ilir» është konstrukt historik dhe kulturor, ndërsa kufijtë gjuhësorë të ilirishtes nuk dihen saktësisht.

Ata nuk e pranojnë teorinë e një ardhjeje të vonë, meqenëse përfundimet i nxjerrin  shqiptarët e sotëm të lidhur ngushtë me gjedhet shqiptare mesjetare. Këto gjedhe mesjetare lidhen me popullsitë e Ballkanit Perëndimor dhe kjo vijimësi ekziston para dokumentimit historik të shqiptarëve. Për këtë arsye thuhet se nuk ka asnjë shenjë që ndonjë popullsi e madhe të jetë zëvendësuar pas shek. VII, as se ka lëvizur masivisht më vonë ndonjë popullsi nga lindja.

 Argumentet gjuhësore historike përdoren si një kuadër shpjegues për përfundimet gjenetike. Autorët nisen nga fakti se shqipja është degë më vete e familjes indoevropiane, e cila ka mbijetuar, së bashku me greqishten, nga gjuhët e vjetra ballkanike. Kjo krijon një përputhje domethënëse. Nëse shqiptarët e sotëm kanë vijimësi biologjike me Ballkanin Perëndimor të epokës së hekurit dhe shqipja është gjuhë e Ballkanit të lashtë, atëherë del që bartësit e kësaj vijimësie biologjike të kenë qenë edhe bartësit e protoshqipes ose të një gjuhe pararendëse të saj.

Autorët përdorin gjithashtu teoritë gjuhësore ekzistuese, hipotezën ilire, hipotezën mesape dhe hipotezën dako-trake, por si modele që mund të testohen në mënyrë të tërthortë përmes gjenetikës. Nëse shqipja do të kishte ardhur në Shqipëri përmes një lëvizjeje të vonë popullsish nga lindja, atëherë do të pritej një zhvendosje shumë më e fortë gjenetike drejt Ballkanit Lindor. Por përfundimet dëshmojnë pikërisht të kundërtën: vijimësi të fortë me Ballkanin Perëndimor.

Një nga përdorimet më interesante të gjuhësisë në studim lidhet me ndarjen gegë dhe toskë. Autorët mbështeten në argumentet e dialektologjisë historike, sipas të cilave ndarja mes dy dialekteve kryesore të shqipes ka ndodhur para ose gjatë kontakteve të hershme shqiptaro-sllave. Kjo do të thotë se protoshqiptarët kanë qenë të pranishëm në Ballkanin Perëndimor para shek. VI - VIII. Analizat IBD tregojnë se gjedhet shqiptare mesjetare lidhen drejtpërdrejt me gegët dhe toskët e sotëm, gjë që i pajton faktet gjenetike me argumentet gjuhësore.

Davranoglou et al (2026) japin dëshmi të drejtëpërdrejta të vijimësisë së shqiptarëve. Ata ofrojnë dëshmi të prekshme, si ajo e dy individëve mesjetarë nga Shtika dhe Këneta (shek. VIII - X), që ndajnë segmente shumë të mëdha IBD me shqiptarët e sotëm. Kjo është lidhje gjenealogjike e matshme. Siç thuhet në studim, ky fakt «ofron dëshmi bindëse se të gjithë shqiptarët e sotëm rrjedhin drejtpërdrejt nga popullsitë autoktone që jetonin si në veri ashtu edhe në jug të Shqipërisë mbi 1200 vjet më parë.»

Studiuesit marrin parasysh edhe përzierjet (admiksimin) e popullsisë vendase me popullsitë e tjera. Ata zbulojnë se kjo përzierje është mesatarisht 10 % - 20% autozomale, domethënë shumë më e vogël se ajo e popullsive fqinje (kroatët arrijnë në shifrat 75% - 86%, serbët 65%, maqedonasit 40%), ndërsa gjeografikisht është e strukturuar kështu: më e lartë për kah kufiri malazez dhe Kosova, dhe më e ulët në jug.

Një gjetje plotësisht origjinale, që nuk ka shoqe në asnjë studim tjetër që njohim, është se protoshqiptarët rrjedhin nga një popullsi prej rreth 8000-11000 vetash. Kjo është një shifër që shpjegon njëkohësisht izolimin gjuhësor relativ të shqipes (kontakt të kufizuar me gjuhët fqinje gjatë periudhave dramatike të asimilimit dhe zhdukjes) dhe rezistencën ndaj asimilimit gjenetik dhe zhdukjes së gjuhës shqipe. Vendi i këtij izolimi, që përbën njëkohësisht edhe atdheun protoshqiptar, sipas grupit të autorëve, është hapësira Mat, Martanesh, Dibër, Mirditë, Kosovë jugperëndimore, pjesa e Maqedonisë së Veriut. Ky përfundim, në të cilin autorët mbërrijnë në nëpërmjet rrugës krejtësisht të pavarur të arkeogjenomikës, vërteton në mënyrë panegjirike përfundimet në të cilat kishte mbërritur prej kohësh Georg Stadtmüller-i, i cili e vendoste atdheun e lashtë të shqiptarëve diku në kufirin midis latinishtes dhe greqishtes, afër krahinës së Matit.

E gjitha kjo nuk do të ishte e mundur pa një bashkëpunim të ngushtë ndërdisiplinor. Paleogjenetistët u morën me përpunimin e gjenomeve të lashta, me vijimësimin (sekuencimin) e ADN-së, analizat statistikore, analizat PCA, qpAdm, analizat e haplogrupeve Y-DNA dhe mtDNA, modelimin demografik. Arkeologët dhe historianët siguruan datimin, kontekstin kulturor dhe interpretimin historik të gjedheve. Ata kanë bërë interpretimin historiko-arkeologjik të botës ilire, të tumave të Shkodrës, të migrimeve avarë, të rrjeteve adriatike, gjë që nuk mund ta bënin gjenomatistët. Gjuhëtarët historikë dhe indoevropianistët ndihmuan në formulimin e skenarëve gjuhësorë, në datimin relativ të proceseve dhe në shmangien e identifikimeve naive midis ADN-së dhe gjuhës.

Në grupin e autorëve merr pjesë edhe indoevropianisti, helenisti dhe albanologu i shquar Brian D. Joseph, roli i të cilit vlerësohet veçanërisht i rëndësishëm në interpretimin e hipotezave gjuhësore dhe në vendosjen e kufijve metodologjikë të interpretimit. Po ashtu, studiues shqiptarë si Ardian Muhaj, Ilia Mikerezi, Alban Lauka dhe Gjergj Bojaxhi kanë kontribuuar me njohjen e historisë dhe kontekstit vendas.

Forca e këtij studimi qëndron pikërisht tek fakti se asnjë disiplinë nuk vepron e vetme. Gjenetika identifikon vijimësinë biologjike; gjuhësia identifikon vijimësinë dhe kontaktet gjuhësore; arkeologjia jep kontekstin kulturor; historia jep kronologjinë; ndërsa të gjitha së bashku krijojnë një model shpjegues koherent. Përfundimi kryesor i studimit është se shqiptarët e sotëm përfaqësojnë vijimësinë më të fortë të njohur deri tani të një popullsie paleoballkanike perëndimore që ka mbijetuar në Shqipëri duke filluar nga epoka e hekurit, pastaj në mesjetën e hershme dhe deri në ditët tona.

Shkenca e gjenom(at)ikës ka lindur nga vitet 80 të shekullit të kaluar. Është me një fjalë, një shkencë relativisht e re. Është meritë e këtij grupi të mrekullueshëm studiuesish që bashkuan forcat e tyre intelektuale dhe hulumtuese duke i vënë në shërbim të një problemi që ka qenë gjithmonë i shtruar në tavolinën e albanologjisë. Teza e prejardhjes ilire të shqipes, një tezë që ka qenë përkrahur me argumente të forta nga studiuesit shqiptarë dhe studiues të huaj, ka tani një mbështetje të fuqishme me argumente të pakundërshtueshme, të provuara me saktësi laboratorike.

Ky studim ka një rëndësi historike për studimet albanologjike, sepse për herë të parë mund të flitet me siguri për vijimësinë iliro-shqiptare.

Është lajmi më i madh shkencor për albanologjinë.

Ky lajm vjen nga një studim shkencor që nuk ka lidhje të drejtpërdrejtë me shkencat shoqërore, aq më pak me shkencat albanologjike. Madje, sipas dijenisë sonë, drejtuesi i grupit të autorëve është entomolog, që merret me gjenom(at)ikën e insekteve. Kjo ia shton besueshmërinë studimit, duke e bërë asnjanës ndaj ndjeshmërive kombëtare.

Disa çështje kryesore të albanologjisë dhe gjuhësisë historike, që ishin përfundim deduksionesh dhe argumentesh të tërthorta, si për shembull, origjina ilire e shqipes, djepi i formimit të kombit shqiptar, tani nuk përbëjnë më hipoteza, por janë teza dhe teori. Në këtë vështrim, shkencat albanologjike janë bamirësuar dyfish: së pari, kanë fituar një argument të padiskutueshëm teorik mbështetës nga një disiplinë e saktë shkencore si gjenom(at)ika dhe, së dyti, janë çliruar nga paragjykimet dhe vetëparagjykimet për mbështetjen e një teorie në thelb të drejtë, por praktikisht të pavërtetueshme plotësisht me mjetet gjuhësore në dispozicion. Një rrjedhim i drejtpërdrejtë i këtij studimi është edhe ndriçimi i opinionit të gjerë dhe sidomos i disa mediave të papërgjegjshme, të cilat janë mësuar të flirtojnë me përralla pellazgologjike që ushqejnë injorancën dhe vulgaritetin.

Sidoqoftë, edhe pas këtij studimi çështjet e historisë së gjuhës shqipe nuk mund të konsiderohet të zgjidhura. Objekti i saj i studimit ka të njëjtën agjendë shkencore dhe çështjet e pazgjidhura të gjuhës do të zgjidhen me mjete dhe argumente gjuhësore.

Ky studim gjenom(at)ik shërben si një dritë sigurie që ndriçon «gollet» e historisë, që brengosnin gjuhëtarin e shquar Eqrem Çabej. Ky studim tregon mandej, rëndësinë e projekteve ndërdisiplinare. Pjesëmarrja edhe e autorëve shqiptarë në të dëshmon se ekzistojnë të gjitha premisat dhe potenciali i mjaftueshëm akademik, të cilin organet shtetërore duhet ta inkurajojnë në projekte të kësaj natyre.

 

Referenca:

Davranoglou, LR., Lauka, A., Aristodemou, A. et al. Ancient DNA evidence for the history of the Albanians. Nature Human Behaviour (2026). https://doi.org/10.1038/s41562-026-02462-z

Heggarty et al. Language trees with sampled ancestors support a hybrid model for the origin of Indo-European languages. Science 381, eabg0818(2023). DOI: 10.1126/science.abg0818

Hyllested, Adam; Joseph, Brian D. 2022. Albanian. In: Olander, Thomas, ed. (2022). The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective. Cambridge University Press. 223-245. DOI:10.1017/9781108758666

Stadtmüller Georg. 1966. Forschungen zur albanischen Frühgeschichte (= Albanische Forschungen. Band 2). 2., erweiterte Auflage, Harrassowitz, Wiesbaden.

  

Një stuhi e vogël në një gotë uji

nga 

Aristotel Spiro 

Deklaratat refuzuese ndaj gjuhës së përbashkët shqipe nga një deputete e Kuvendit të Shqipërisë mund të interpretoheshin si një shpërfaqje spontane mendimesh për ligjërimin e popullit. Mirëpo, nga mënyra se si u bënë, ato janë deklarata politike në kuptimin e plotë të fjalës. Po aq politik është edhe vendimi për të folur në dialekt si një përpjekje për ta sfiduar standardin. Nëse ti bën me vetëdije një zgjedhje gjuhësore për të krijuar efekt publik dhe për të shkaktuar reagim, atëherë ke kryer një akt politik. Në të vërtetë, ligjërata publike e çdo deputeti është nga natyra politike. 

Çështja është se ky pozicionim vjen me një vonesë që nuk duket aspak elegante. Është vonesa e një aktori që ka hyrë në skenë kur shfaqja ka mbaruar, dritat në sallë janë fikur dhe spektatorët janë shpërndarë. Përpjekja për të rihapur një çështje që prej kohësh konsiderohet e mbyllur prodhon një ligjëratë shterpë. 

Kjo ndodh sepse argumentet nuk burojnë nga një njohje e brendshme e ligjëratës publike mbi standardin, por nga një përthithje fragmentare e bisedave në kafet e lagjes dhe e perceptimeve të mjegullta mbi dialektet. Në këtë tablo mungon koncepti thelbësor i laryshisë gjuhësore: folësi i një gjuhe nuk është i dënuar të zgjedhë vetëm një formë të saj. Ai lëviz mes regjistrave, mes varianteve, mes kodeve dhe këtë e bën me një natyrshmëri, që nuk është nevoja që të shpallet ideologjikisht. 

Në këtë sfond, përpjekja për ta vënë gegërishten përballë standardit i ngjan më shumë një teatri. Kemi të bëjmë me një konflikt të sajuar, sepse në të vërtetë askush nuk ua ka mohuar vlerat dialekteve. As veriu, as jugu nuk kanë nevojë për një «mbrojtje» të tillë teatrale. Kemi gjoja një mbrojtje të dialektit gegë, por që përbën një sulm ndaj gjuhës së përbashkët. Ky agresivitet krijon probleme kur nyjëtohet prej dikujt që flet në emër të të tjerëve. 

Është edhe më interesante që ky lloj debati na rikthehet me flamurin e zbulimit, sikur po thuhet diçka që nuk është thënë më parë. Në të vërtetë, shumë nga këto çështje janë diskutuar gjatë dhe gjerë, sidomos në vitet ’90, kur ligjërimi publik hoqi vargonjtë e censurës. Sot, rikthimi i këtyre çështjeve ka diçka anakronike. Është si të ngresh një pyetje që ka marrë përgjigje dhe të presësh që ajo të tingëllojë sërish si enigmë. 

Në këtë kuptim, kemi të bëjmë më pak me një debat dhe më shumë me një përpjekje për të prodhuar vëmendje. Statusi i përfaqësuesit të popullit shndërrohet në një amplifikues, por për t'u fryrë çështjeve që nuk qëndrojnë më si probleme. Dhe ndërkohë që elektorati përballet me çështje konkrete, shpesh urgjente, përfaqësuesi i tij merret me polemika teorike pa përgatitjen e nevojshme. Është mënyra më e lehtë për ta zhvendosur vëmendjen.

Nëse kjo ngjan si diçka e njohur, nuk është rastësi. Ligjërimi publik ndër shqiptarë ka traditë në rigjallërimin e tezave të vjetra, sidomos kur ato shoqërohen me ngarkesa dhe emocione. Mjafton të kujtojmë historinë e «teorisë pellazgjike», e cila në shekullin XIX pati një funksion të qartë ideologjik dhe mobilizues. Figura si Johann Georg von Hahn, Nikollë Keta, Engjëll Mashi, Jeronim de Rada, Zef Krispi, Vinçens Dorsa, Naim dhe Sami Frashëri e të tjerë e përdorën atë në një kontekst ku ndërtimi i identitetit kombëtar kërkonte narrativa të fuqishme. Por çka ishte atëherë mjet ideologjik, sot është thjesht një relike. Shkenca e gjuhësisë ka ecur përpara. «Pellazgologjia» ka mbetur pas, kryesisht në shoqërinë e entuziastëve që e trajtojnë etimologjinë si sport improvizimi.

Ky paralelizëm nuk është i rastësishëm. Ligjëratat që ushqehen nga keqkuptimet, thjeshtimet dhe dëshira për efekt të menjëhershëm shpesh ecin në të njëjtin drejtim, edhe kur duket se janë të ndryshme. Ato krijojnë iluzionin e një vije të drejtë ideologjike, ndërkohë që në të vërtetë lëvizin në një trajektore të shtrembër, ku faktet dhe interpretimet ndërrojnë vendet sipas nevojave të rastit. 

Çka mbetet nga kjo stuhi e vogël në një gotë uji është një keqkuptim i dyfishtë. Njëri keqkuptim lidhet mbi natyrën e gjuhës, ndërsa tjetri me rolin e përfaqësimit publik. Gjuha e përbashkët nuk është as armik për t’u rrëzuar, as monument për t’u adhuruar. Nuk ka nevojë të jetë asgjë nga këto. Ajo është një mjet i çmuar që i bashkon folësit në një hapësirë të përbashkët komunikimi. Dialektet, nga ana e tyre, nuk qëndrojnë përballë saj, por janë pjesë e të njëjtit organizëm gjuhësor, ku bën pjesë edhe vetë standardi. Në vend të kundërvënieve të sajuara, ajo që kërkohet është njohja. Ta studiojmë këtë trup, ta kuptojmë në tërësinë e tij. Ta njohim, ta flasim dhe ta shkruajmë më mirë standardin, por njëkohësisht të njohim edhe dialektet, e veçanërisht gegërishten, me gjithë pasurinë e saj dhe me traditën letrare që mbart.

KAKOFONIA RRETH “FJALORIT TË MADH TË GJUHËS SHQIPE”

 

nga

Aristotel Spiro 

Publikimi online i “Fjalorit të Madh të Gjuhës Shqipe” po shoqërohet, për fat të keq, me reagime të përziera nga një pjesë e publikut, reagime që shpesh dalin përtej kritikës së arsyeshme dhe shndërrohen në ligjërata emocionale, akuzuese, joprofesionale. Në vend që kjo ngjarje të përshëndetej si një arritje e rëndësishme e leksikografisë shqiptare dhe si një hap i madh drejt demokratizimit të dijes gjuhësore, në oqeanin e komunikimit elektronik dhe më tej shfaqen dallgë dyshimi, mohimi dhe polemikash të cekëta. 

Krahas këtyre reagimeve, një numër dashamirësish të “Fjalorit”, studiues, intelektualë dhe qytetarë të ndërgjegjshëm, po mbajnë një qëndrim mbrojtës, shpeshherë apologjetik, si në shtyp ashtu edhe në rrjetet sociale. Ky qëndrim, për mendimin tim, përveçse akt dashamirës në mbrojtje të një vepre konkrete, mund të interpretohet edhe si një shenjë e pozitës gjithnjë e më të pafavorshme që është e detyruar të zërë dija në kohën e revanshit të padijes dhe mediokritetit. Sot, çdo individ, pavarësisht kompetencës së tij profesionale, ndihet i sigurt që të ketë një opinion gjykues dhe të prononcohet për çështje që shkojnë dukshëm përtej fushës së njohurive të tij. 

Kjo dukuri, që mund të etiketohej si një lloj “kundërrevolucioni leksikografik” në mediat sociale, vjen në një moment krize të thellë të shoqërisë shqiptare, ku mendimi intelektual është vënë në syrin e ciklonit. Banaliteti dhe injoranca, që kanë pushtuar jo vetëm rrjetet sociale, por edhe një pjesë të konsiderueshme studiosh televizive, kërkojnë të shfaqen si protagonistë, duke iu kundërvënë dijes dhe argumentit me zhurmë dhe insinuata.

Është vërtet e trishtueshme që, në vend të një reagimi përshëndetës ndaj publikimit online të “Fjalorit”, shfaqen ligjërata konspirative dhe akuza të pabazuara në hapësirën e turbullt të komunikimit elektronik. Për mendimin tim, kjo dukuri nuk ka të bëjë drejtpërdrejt me vetë Fjalorin, por pasqyron, nga njëra anë, rrënimin e ndërgjegjes shoqërore dhe krizën e vlerave të shoqërisë shqiptare dhe, nga ana tjetër, një mosbesim të thellë ndaj institucioneve akademike dhe autoritetit shkencor.

Ky mjerim i ndërgjegjes shoqërore ka vite që manifestohet në ligjëratën publike përmes kultivimit të miteve pseudoshkencore, si ai i origjinës pellazge, ku një ushtri gjysmëanalfabetësh, të organizuar në grupe virtuale, aktivizojnë fjalorin më banal për të “mbrojtur” lashtësinë e popullit shqiptar, duke akuzuar njëkohësisht studiuesit e gjuhës shqipe për tradhti apo fshehje të së vërtetës. Në këtë proces, disa moderatorë dhe drejtues emisionesh televizive, të paaftë ose indiferentë ndaj përgjegjësisë publike, i japin hapësirë injorancës dhe e shndërrojnë atë në zbavitje mediatike, në një mënyrë që të kujton argëtimin e dikurshëm me të sëmurët mendorë në fshatrat e prapambetur.

Kjo klimë krijon një precedent të rrezikshëm dyshimi ndaj klasës intelektuale dhe studiuesve, të cilët vihen sistematikisht në shënjestër të pseudoatdhetarëve me prirje proletkultiste. Situata përkeqësohet më tej nga kriza që po përjeton sistemi universitar dhe bashkësia shkencore në përgjithësi, si pjesë e krizës së gjatë shoqërore të tranzicionit, e shoqëruar me mbështetje të pamjaftueshme nga politika dhe qeveritë e deritanishme, si dhe me nxitjen e praktikave klienteliste përmes favorizimit të arsimit privat. 

Megjithatë, pikërisht në këto kushte të pafavorshme arrin të realizohet “Fjalori i Madh i Gjuhës Shqipe”, një projekt madhor i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Vetë ekzistenca e këtij botimi thyen narrativën dyshuese ndaj bashkësisë akademike dhe dëshmon se, me mbështetjen e duhur, kapacitetet shkencore të vendit janë të afta të përfundojnë vepra themelore jo vetëm si ky Fjalor, por edhe projekte të tjera madhore si “Enciklopedia Shqiptare” dhe “Historia e Popullit Shqiptar”, që janë aktualisht duke u përgatitur.

Në këtë kuptim, kakofonia rreth “Fjalorit” del përtej kornizave të një debati leksikografik. Ajo është një pasqyrë e qartë e betejës më të gjerë mes dijes dhe kundërdijes, mes mendimit kritik dhe zhurmës populiste, betejë që shoqëria shqiptare duhet ta përballojë me seriozitet, nëse synon të ruajë dinjitetin e saj intelektual. 

STRADIOTËT – MERCENARËT BALLKANAS TË SHEKUJVE XV DHE XVI NË ITALI

Nga 

Nicholas C. J. Pappas

E falënderoj z. Jerzy Miklaszewski për kërkimin e tij mbi stradiotët grekë.

Stradiotët, njësi kalorësie me origjinë shqiptare dhe greke që hynë fillimisht në shërbimin ushtarak të Venedikut gjatë luftërave të Republikës me Perandorinë Osmane në shekullin XV, ishin ndër pararendësit e taktikave të kalorësisë së lehtë në ushtritë evropiane të epokës moderne të hershme. Këta luftëtarë, të cilët më parë i kishin shërbyer sundimtarëve bizantinë dhe shqiptarë, gjetën fillimisht strehim dhe punësim në fortesat venedikase të Napoli di Romagna , Koronë, Modonë dhe Malvazi (Monemvasi) në Peloponez. Më vonë ata u dislokuan edhe në zotërimet venedikase në Trau, Shibenik, Kastelnuovo dhe Zara në Dalmaci, si dhe në ishujt Korfuz, Cerigo (Kythira), Zante (Zakynthos), Kefalonia, Kretë dhe në Qipro. Po ashtu, venedikasit i futën në Itali në vitet 1470 dhe ata morën pjesë në luftërat në Itali përgjatë pjesës më të madhe të shekullit XVI, jo vetëm për Venedikun, por edhe për punëdhënës të tjerë. Ishte në këto luftëra që stradiotët lanë gjurmë në artin e luftës në Itali dhe në Perëndim, kryesisht për stilin e tyre të luftimit dhe taktikën. Stradiotët ishin të armatosur dhe luftonin si kalorësi e lehtë me një mënyrë që ishte zhvilluar nga luftimet ndërmjet forcave bizantine, sllave, shqiptare dhe osmane. Ata mbanin shtizë, një shpatë të gjatë të lakuar (shabër), topuz dhe thikë, dhe ishin të veshur me një përzierje veshjesh ushtarake orientale, bizantine dhe perëndimore. Stradiotët vazhduan traditat ballkanike të luftës së kalorësisë, duke përdorur sulme godit-e-ik, prita, tërheqje të shtira, kundërsulme dhe taktika të tjera pak të njohura për ushtritë perëndimore të kohës.

Një numër autorësh bashkëkohorë dhe historianësh të mëvonshëm, veçanërisht Charles Oman,[1] Coriolano Cippico,[2] Marino Sanuto[3], Philip de Comines,[4] F. L. Taylor,[5] Konstantinos Sathas,[6] John Hale,[7] M. E. Mallett,[8] e të tjerë, kanë përshkruar veprimtarinë e stradiotëve në Itali dhe në Perëndim. Disa prej këtyre autoriteteve madje kanë pohuar se stradiotët ishin vendimtarë në ririkthimin e taktikave të kalorësisë së lehtë në ushtritë perëndimore. Në shekullin XVI, trupat e stradiotëve e zgjeruan shërbimin e tyre edhe në ushtritë e Milanos, Gjenovës, Spanjës, Francës, Perandorisë së Shenjtë Romake dhe Anglisë.

Përveç veprimtarisë së tyre ushtarake, stradiotët qenë vendimtarë në themelimin e bashkësive greko-ortodokse në Venecia dhe Dalmaci.
Ky punim do të hetojë origjinat e stradiotëve, përbërjen e tyre etnike dhe krahinore, rolin e tyre në ushtritë e shekujve XV dhe XVI dhe pjesëmarrjen e tyre në themelimin e bashkësive greko-ortodokse në Itali dhe gjetkë. Në fund të shekullit XV, kompani stradiotësh u sollën në Itali dhe shërbyen në konfliktet e armatosura të Venedikut në terraferma. Ata hynë në shërbim në Itali në periudhën vendimtare kur sistemi ushtarak i shteteve italiane, si dhe pavarësia e tyre, rrezikoheshin nga ushtritë transalpine në fund të shekullit XV. Një vëzhgues, Marino Sanuto, i përshkroi stradiotët dhe mbërritjen e tyre në Venecia kështu:(9)

Më 22 prill [1482] mbërriti anija e parë e kalorësisë që sillte shtatë stradiotë nga Korona të cilët, sapo zbarkuan në Lido, parakaluan në mënyrën e tyre të zakonshme para turmës së pazakontë, që u mahnit nga shpejtësia e kuajve të tyre dhe aftësia e kalorësve… Stradiotët janë grekë dhe veshin pelerina të gjera dhe kapuçë të lartë. Disa mbajnë kiras; mbajnë shtizë në dorë dhe një topuz dhe një shpatë u varet në brez. Lëvizin si zogj dhe rrinë pa ndërprerje mbi kuaj… Janë të mësuar me kusari dhe shpesh plaçkisin Peloponezin. 

Janë kundërshtarë të shkëlqyer kundër turqve. I organizojnë shumë mirë planet e tyre. E godasin armikun në befasi. U janë besnikë zotërinjve të tyre. Nuk marrin robër, por ua presin kokat kundërshtarëve, dhe marrin, sipas zakonit të tyre, një dukat për kokë.

Në një vepër tjetër Sanuto i përshkruan sërish:[10]

Kanë shpatë, shtizë me flamurth dhe topuz. Shumë pak mbajnë kirasa. Përgjithësisht veshin pelerina pambuku, të qepura në një mënyrë të veçantë. Kuajt i kanë të mëdhenj, të mësuar me mundime, vrapojnë si zogj, mbajnë gjithnjë kokën lart dhe ua kalojnë të tjerëve në manovrën e betejës. Të panumërt këta stradiotë gjenden në Napoli di Romagna dhe në vende të tjera të Greqisë që janë nën signoria-n dhe i konsiderojnë qytetet e tyre të fortifikuara si armaturën dhe shtizën e tyre të vërtetë.

Memorialisti francez, Philip de Commines, i përshkruan stradiotët që u përballën me francezët në Betejën e Fornovos:[11]

Mareshali de Gie i dërgoi fjalë mbretit se kishte kaluar malet, dhe se, pasi kishte dërguar një repart kalorësie për të zbulur armikun, ata ishin sulmuar nga Estradiotët; njëri prej tyre i quajtur Lebeuf u vra, estradiotët ia prenë kokën, e vunë mbi majën e një shtize, ia çuan proveditorit të tyre dhe kërkuan një dukat. Këta estradiotë janë të së njëjtës natyrë si Genetaires [kalorësia e lehtë spanjolle]. Janë të veshur si turq, si në kalë ashtu edhe në këmbë, veçse nuk mbajnë çallmë në kokë. Janë popull i ashpër, që rrinë tërë vitin të shtrirë mbi kuajt e tyre. Të gjithë ishin grekë, të ardhur nga vende nën zotërimet e venedikasve, disa nga Napoli di Romagna [Nauplion]; të tjerë nga Shqipëria në Durrës, dhe kuajt e tyre janë të mirë dhe vijnë të gjithë nga Turqia… I pashë të gjithë kur mbërritën për herë të parë në Venecia dhe bënë rreshtim në një ishull… rreth një mijë e pesëqind vetë, burra shtatlartë, të shkathët, që e shqetësojnë shumë një forcë kundërshtare kur ia vënë mendjen.

Ka disa mospërputhje në burimet parësore dhe dytësore për mënyrën se si ishin të armatosur stradiotët. Pjesa më e madhe e burimeve tregojnë se ata ishin të pajisur me shabëra ose shpata njëtehëshe, topuzë dhe një shtizë të shkurtër me maja hekuri në të dy skajet, e njohur si arzagaye ose assagaye.[12] Burime të tjera tregojnë se mund të kenë qenë të armatosur edhe me harqe. Ata duket se mbanin edhe një lloj thike me “veshëza” (eared dagger), e cila pati përdorim të gjerë në Itali.

1. Stradiotët thuhet se e futën këtë thikë në Evropën Perëndimore, e cila në përgjithësi u njoh me emrin estradiot.[13]

2. Sipas shumicës së burimeve, stradiotët mbanin pak ose aspak parzmore. Nëse mbanin, zakonisht ishin tunika liri të mbushura ose këmisha me rrjeta hekuri. Autorët bashkëkohorë tregojnë se ishin të veshur dhe të armatosur si turqit, me përjashtim të çallmës.[14]

3. Meqë në Ballkanin e shekujve XIV–XV kishte shumë përzierje të stileve ushtarake, taktikave, veshjeve dhe armëve, është e vështirë të thuhet se cilat elemente u morën nga osmanët dhe cilat iu dhanë atyre. Sidoqoftë, është e sigurt të thuhet se stradiotët ishin të armatosur dhe të veshur me një përzierje stilesh ballkanike dhe turke. Nuk ka dyshim që, sa më gjatë që shërbyen në Evropën Perëndimore dhe në zonat e mbajtura nga venedikasit në Ballkan dhe Levant, aq më shumë morën edhe armë e veshje perëndimore.

Dy versione të emrit stradioti citohen në burime, dhe dijetarët kanë debatuar se cili version është i saktë.
Sipas disa autoriteteve, termat stradiotto dhe stradioti (sh. shumës) janë variante italiane të greqishtes stratiotes/stratiotai, që do të thotë përgjithësisht “ushtar”, por në kohën e vonë bizantine nënkuptonte kalorës që mbante një feud ushtarak (pronoia). Autorë të tjerë pohojnë se stradioti vjen nga rrënja italiane strada (rrugë) dhe se stradiotto do të thotë “endacak” ose “udhëtar”, pra një kalorës bredharak.[15]

Çështja e etimologjisë së emërtimit stradioti ndërlikohet më tej nga drejtshkrimet dhe versionet e ndryshme në burimet parësore. Pak burime greke, si Andragathemata tou Merkouriou Boua, përdorin stratiotes/stratiotai, fjalën greke për “ushtar”.[16] Burimet latine, si letrat e Jacomo Barbarigo, përdorin variantin stratiotos/stratiotorum ose strathiotos/strathiotorum.[17] Pjesa më e madhe e burimeve italiane, si Coriolano Cippico, Marino Sanuto dhe dokumentet shtetërore venedikase, përdorin stradiotto/stradioti (formë e pranuar në këtë punim) ose strathiotto/strathioti.[18] Burimet frënge, si Philip de Comines, përdorin estradiot/estradiots.[19]

Edhe pse argumentet në favor të teorisë së “udhëtarit” mbizotërojnë, fakti që disa nga burimet latine më të vjetra të fillimit të shekullit XV përdorin një variant të stratiotes greke bën që autori të anojë nga teoria e “ushtarit”. Sido që të jetë, termi i referohej forcave të kalorësisë së lehtë me origjinë ballkanike, kryesisht nga Greqia dhe Shqipëria.

Shumica e autorëve modernë, si edhe një numër i mirë autorësh të hershëm, kanë treguar se stradiotët ishin shqiptarë. Kjo është e vërtetë deri diku, por duhet saktësuar. Një autor grek ka studiuar emrat e stradiotëve që gjenden në përmbledhjen më të gjerë dokumentare për stradiotët dhe ka gjetur se rreth 80% e emrave janë me origjinë shqiptare, ndërsa pjesa tjetër me origjinë greke.[20] Ky autor (Pappas) shqyrtoi lista stradiotësh në të njëjtën vepër, Mnemeia Hellenikes Historias: Documents inédits à l’histoire de la Grèce au Moyen Âge të redaktuar nga Konstantinos Sathas, si edhe treguesit e rreth pesëdhjetë vëllimeve të I Diarii di Marino Sanuto. Nga ky shqyrtim rezulton se me të vërtetë shumë emra janë shqiptarë, por një numër i mirë, sidomos i oficerëve, janë me origjinë greke, si: Palaiologos, Spandounios, Laskaris, Rhalles, Comnenos, Psendakis, Maniatis, Spyliotis, Alexopoulos, Psaris, Zacharopoulos, Klirakopoulos, Kondomitis, etj.
Të tjerë duken me origjinë sllave të jugut, si Soimiris, Vlastimiris, Voicha.[21] Studimi i emrave nuk tregon se shumica e këtyre trupave vinin drejtpërdrejt nga Shqipëria e sotme, siç është pohuar nga disa autorë. Fernand Braudel, për shembull, në studimin e tij klasik për Mesdheun në shekullin XVI i përshkruan disi “kaleidoskopikisht” historinë e stradiotëve në mënyrën vijuese:[22]

Historia e shqiptarëve meriton një studim më vete. Të tërhequr nga “shpata, stolitë e arta dhe nderimet”, ata lanë malet e tyre kryesisht për t’u bërë ushtarë. Në shekullin XVI gjendeshin në Qipro, në Venecia, në Mantua, në Romë, në Napoli dhe në Siçili, dhe aq larg sa në Madrid, ku shkonin për të paraqitur projektet dhe ankesat e tyre, për të kërkuar fuçi baruti ose vite pension, arrogantë, imponues, gjithmonë gati për sherr. Në fund, Italia gradualisht ua mbylli dyert. Ata u zhvendosën në Vende të Ulëta, Angli dhe Francë gjatë Luftërave të Fesë, aventurierë-ushtarë të ndjekur kudo nga gratë, fëmijët dhe priftërinjtë e tyre.

Ky përshkrim dhe të tjerë nuk marrin parasysh se shumica e stradiotëve nuk vinin nga “Shqipëria e sotme”, por nga zotërimet venedikase në Greqinë jugore dhe qendrore, domethënë Malvazia (Monemvasia), Modona (Methoni), Korona, Napoli di Romagna (Nauplion), Mani dhe Lepanto (Naupaktos). Shumica e stradiotëve që hynë në Itali në fund të shekullit XV dhe fillim të shekullit XVI, së bashku me familjet e tyre, kishin lindur në Peloponez; paraardhësit e tyre kishin emigruar atje në fund të shekullit XIV dhe fillim të shekullit XV.

Ata u vendosën në Greqinë jugore me nxitjen e despotëve bizantinë të Moresë Theodor Paleologu I (1384–1407) dhe Theodor Paleologu II (1407–1443). Shqiptarët shërbyen si kolonë ushtarakë në Peloponez në përpjekjen e Despotatit, një apanazh i Perandorisë Bizantine në grahmat e fundit, për të mbijetuar përballë zgjerimit të Perandorisë Osmane në Ballkan.[23] Për më tepër, venedikasit filluan të vendosnin shqiptarë në Napoli di Romagna (Nauplion) në rajonin e Argosit.[24] Me rënien e shtetit bizantin në 1453 dhe shpërbërjen e Despotatit të Moreas nëpërmjet luftës civile në vitet 1450–1460, gjithnjë e më shumë stradiotë shqiptarë dhe grekë gjetën strehë dhe shërbim te venedikasit.

Venedikasit i përdorën në rritje si trupa në konfliktet e tyre me osmanët në Greqi dhe Levant përgjatë gjysmës së dytë të shekullit XV dhe gjatë shekullit XVI. Me kalimin e kohës, venedikasit futën disa prej këtyre stradiotëve edhe në forcat e tyre në Itali. Tre faktorë, gjasërisht, luajtën rol në përdorimin e gjerë të këtyre trupave nga Venediku. Një faktor i rëndësishëm ishte bollëku i këtyre trupave. Zotërimet e vogla venedikase në Greqi nuk mund të punësonin numrin e madh të stradiotëve refugjatë që kërkonin strehim dhe punë. Në fund të shekullit XV, disa kompani stradiotësh u transferuan dhe u rishpërndanë në Ishujt Jonianë nën venedikasit: Korfuz, Cerigo (Kythira), Cefalonia (Kefalonia) dhe Zante (Zakynthos).[25]

Së shpejti, stradiotë të tjerë u dërguan në Itali, në kufirin venediko-osman në Friuli, dhe në zotërimet dalmate Sebenico (Šibenik), Spalato (Split), Zara (Zadar), Trogir dhe Bocca di Cattaro (Kotor).[26] Meqenëse venedikasit humbnin njëra pas tjetrës fortesat tokësore në Greqi në konfliktet veneto-turke të gjysmës së parë të shekullit XVI, gjithnjë e më shumë kolonë ushtarakë u rizhvenden në Ishujt Jonianë, në Dalmaci dhe në Itali.[27] Një autor grek ka vlerësuar se numri i stradiotëve shqiptarë dhe grekë që u vendosën në territoret venedikase dhe në Itali arriti në rreth 4500 burra, së bashku me familjet e tyre rreth 15 500 vetë. Nëse përfshihen edhe ata të vendosur në Italinë e Jugut dhe në Siçili, numrat arrijnë rreth 25 000.[28]

Faktori i dytë në preferencën venedikase për punësimin e stradiotëve ishte ekonomia. Paga e stradiotëve ishte më e ulët, të paktën deri në vitin 1519, se ajo e mercenarëve perëndimorë, qofshin italianë, zviceranë, gjermanë a të tjerë.[29] Stradiotët nuk ishin mercenarë në kuptimin më të ngushtë: ata ishin refugjatë që mbanin veten dhe familjet e tyre në mërgim me mjeshtërinë e armëve. Kudo ku garnizonoheshin ose dislokoheshin, sillnin familjet e tyre dhe i vendosnin pranë vendit të shërbimit. Madje stradiotët vlerësonin nderimet dhe privilegjet më shumë se pagën. Ata kërkonin favore në formën e parakalimeve dhe titujve, dhe qeveria kursimtare venedikase ishte e gatshme t’i plotësonte. Kjo dëshmohet nga titujt që grumbulluan krerët e tyre dhe nga ndjenjat e shprehura në poemat, si greqisht ashtu edhe italisht, që trajtonin trimëritë e tyre.[30]

Ata gjithashtu vlerësonin të drejtën për të ushtruar fenë e tyre, ritin grek, qoftë ortodoks apo unik. Stradiotët qenë vendimtarë në themelimin e kishave greke në Venecia, Napoli dhe në qytetet e Dalmacisë, siç do të sqarohet më poshtë.

Faktori i tretë që venedikasit i parapëlqenin stradiotët ishte taktika dhe mënyra e tyre jokonvencionale e luftimit, që mund të përdorej në mënyra të ndryshme. Taktikat e kalorësisë së lehtë të stradiotëve përputheshin me ato të kalorësisë osmane s(i)pahi (feudale) dhe akindxhinj (të parregullt), çka i bënte një pasuri për Venedikun në garnizonet e zotërimeve të tij në Ballkan dhe Levant, ku u mbajtën mirë edhe pas shekullit XVI. Në Itali dhe diku tjetër në Evropën Perëndimore ata u treguan të dobishëm në zbulim, zbulim të avancuar dhe në goditjen e forcave në çrregullim ose në tërheqje, siç shihet në përshkrimet e mësipërme. Sipas studimit më të rëndësishëm të ushtrisë venedikase, “Ata lëvdoheshin sidomos për shtegtimet e thella në territorin e pushtuar nga armiku, ku mundësitë për plaçkë ishin më të lirat…”[31]

Megjithatë, stili dhe sjellja e stradiotëve u kritikuan: sipas disa zyrtarëve venedikas, ata ishin “Antikrishterë, tinëzarë, hajdutë të lindur dhe tradhtarë potencialë…” dhe “…aq të padëgjueshëm sa nuk mund të na bëjnë asnjë të mirë.”[32] Shembulli më famëkeq i besueshmërisë së tyre të dyshimtë ishte në betejën vendimtare të Fornovos (1495), ku humbën avantazhin taktik duke plaçkitur karvanin e bagazheve franceze. Sipas një përshkrimi të betejës:[33]

Në shpërbërjen e karvanit të bagazheve, Stradiotët kapën tridhjetë e pesë kuaj barre, përfshirë ata me ngarkesat më të pasura, dhe vlerësohet se, kur u bë llogaria, plaçka me vlerë të paktën 100 000 dukatësh ra në duart e italianëve. Humbjet përfshinin shpatën dhe përkrenaren e Mbretit, dy flamuj mbretërorë, disa pavilione mbretërore, librin e lutjeve të Mbretit dhe relike,… pajisjet dhe enët e pasura të kapelës së tij,… [dhe] një album plot me portrete të dashnoreve të cilave Karlit u kishte dhënë zemrën në qytete të ndryshme të Italisë. Plaçka e pasur u shfrytëzua si pretekst nga signoria venedikase për të ngritur pretendimin e fitores, duke i dekretuar gjeneralit të tyre një hyrje triumfale dhe një shpërblim të shkëlqyer.

Beteja e Fornovos nuk ishte fitore për Venedikun dhe aleatët e tij, por një pikë kthese serioze në historinë italiane, sipas Charles Oman:[34]

…stradiotët, nga të cilët pritej shumë, rezultuan të ishin të egër që humbnin mendjen sapo shihnin plaçkë të mundshme dhe harronin qëllimin për të cilin ishin caktuar. U bë e qartë, pas 6 korrikut 1495, se shtetet italiane nuk mund të mbijetonin nëse mbroheshin nga ushtri mercenarësh që luftonin sipas parimeve të vjetra të shumë pagave, pa humbje dhe me rastin e këndshëm të shpërblimeve të pasura.

Megjithatë, në fushatat pasuese stradiotët i impresionuan venedikasit dhe kundërshtarët me taktikat e tyre, të cilat përfshinin sulme të përsëritura dhe shkëputje, duke joshur forcat kundërshtare në ndjekje. Forcat armike humbnin formacionin dhe bëheshin edhe më të cenueshme ndaj sulmeve të stradiotëve. Kundërshtarët detyroheshin të vendosnin këmbësorë me arkebuzë ose artileri në mbrojtje kundër stradiotëve.[35]
Shtete të tjera zbuluan këto përparësi taktike dhe nisën të tërhiqnin stradiotë nga shërbimi venedikas me paga më të mira ose kushte më të favorshme. Sipas Comines dhe të tjerëve, Franca nën Luigjin XII rekrutoi rreth 2000 stradiotë në vitin 1497; rreth dy vjet pasi trupat franceze në Itali i hasën në Fornovo. Tek francezët ata njiheshin si estradiotë dhe arguletë. Përdorimi i dy emrave bëri që disa historianë të mendonin se bëhej fjalë për dy korpuse të ndara kalorësie të lehtë në shërbim të mbretit francez.[36] Megjithatë duket se dy termat fillimisht ishin të këmbyeshëm dhe vetëm më vonë shënuan forca të ndryshme.

Disa historianë e lidhin termin argoulet me greqishten argetes ose me Argivin, sepse duket se një numër i rëndësishëm trupash që kaluan në shërbim të francezëve vinin fillimisht nga Napoli di Romagna (Nauplion) në fushën argive pranë qytetit të lashtë grek të Argosit.[37] Francezët e mbajtën një korpus kalorësie të lehtë të quajtur estradiots ose argouletsderi në sundimin e Henrikut III.[38]

Napoli nën suzerenitetin spanjoll rekrutoi gjithashtu stradiotë në fund të shekullit XV dhe fillim të shekullit XVI. Hyrja e parë e stradiotëve në shërbim napolitan ose spanjoll ndodhi në vitet 1470 pas një kryengritjeje në Mani nën njëfarë Krokodil Kladhas. Një anije napolitane mori rebelët dhe i solli në territor napolitan, ku, së bashku me refugjatë shqiptarë nën komnadën e të birit të Skënderbeut, Gjon Kastriotin, morën pjesë në nxitjen e një kryengritjeje në krahinën e Himarës. Pas dështimit të kësaj kryengritjeje, shumica e njerëzve të Kladhas-it dhe Kastriotit, së bashku me refugjatë të tjerë nga Himara, u shërbyen spanjollëve në Itali.[39] Më vonë, në vitin 1538, pasi venedikasit braktisën Koronën, qeveria spanjolle në Napoli pranoi shumë refugjatë nga ai qytet i Peloponezit dhe rajoni i tij, disa prej të cilëve kishin shërbyer për Venedikun si stradiotë. Këto trupa tashmë hynë në shërbim të spanjollëve në Napoli. Spanja vazhdoi të përdorte stradiotë në shekujt XVI dhe XVII, kryesisht në Napoli dhe gjetkë në Itali. Zona më e rëndësishme e rekrutimit për këto trupa ishte Himara (Cheimarra).[40]

Meqenëse Spanja dhe Napoli lidhi me Perandorinë e Shenjtë Romake nëpërmjet personit të Karlit V në gjysmën e parë të shekullit XVI, stradiotët nuk vonuan të gjendeshin në shërbim të Habsburgëve jo vetëm në Itali, por edhe në Gjermani dhe Vendet e Ulëta. Ndër ata që u dalluan në shërbim të Habsburgëve dhe u bënë kalorës të Perandorisë së Shenjtë Romake qenë kapitenët Iakovos Diassorinos, Georgios Bastas, Vëllezërit Vasilikos dhe i pathyeshmi Merkourios Bouas. Bouas u titullua edhe nga venedikasit dhe francezët.[41] Henri VIII punësoi gjithashtu stradiotë në Francë dhe Angli, veçanërisht nën kapitenët Thomas Buas i Argosit, Theodore Luchisi dhe Antonios Stesinos. I pari u emërua kolonel dhe komandant i stradiotëve në shërbim të Henri-t në Calais.[42] Ka gjithashtu dëshmi se grekë shërbyen si kalorës, së bashku me serbë, në ushtritë moskovite në fund të shekullit XVI dhe fillim të shekullit XVII, gjatë “Kohës së Trazirave”.[43]

Në fund të shekullit XVI, megjithatë, numri i kompanive të stradiotëve në shërbim të ushtrive italiane dhe perëndimore ra. Krijimi i formacioneve të kalorësisë së lehtë, duke huazuar nga traditat e stradiotëve, si edhe të genitourëve spanjollë dhe huzarëve hungarezë, i zëvendësoi stradiotët në shumë ushtri evropiane. Këto njësi të reja, të përbëra nga vendas ose nga grupe të ndryshme etnike, shtuan edhe armët zjarri në pajisjen e tyre, dhe përmendja e stradiotëve, argoulets, estradiots, Albanese, Albains, Greci, Levantini, etj., u bë gjithnjë e më e rrallë. Ushtritë perëndimore formuan njësi të vetat të kalorësisë së lehtë dhe u mbështetën gjithnjë e më pak te stradiotët.

Ka tregues se stradiotët quheshin si shqiptarë ashtu edhe grekë në burime të ndryshme, me arsye të mirë. Ndërsa pjesa më e madhe e trupave të thjeshtë të stradiotëve ishin me origjinë shqiptare nga Greqia, nga mesi i shekullit XVI ka dëshmi se shumë u helenizuan ose madje italianizuan. Shembujt më domethënës të këtij fenomeni gjenden te veprat e Tzanes Koronaios dhe Manoli Blessi. Vepra e parë është një poemë epike e gjatë në greqishten popullore mbi trimëritë e njërit prej më të famshmëve stradiotë, Merkurs Bua, në ushtritë e Venedikut, Francës dhe Perandorisë së Shenjtë Romake. Autori, Koronaios, duket të ketë qenë një “stradiot-trubadur” me origjinë nga Zakynthos, shok i Merkur Buas. Në poemën e tij, që është një himn për Merkur Buan, Koronaios i jep atij një gjenealogji mitologjike që përfshin Akilin, Aleksandrin e Madh dhe Pirron.
Gjuha e poemës, gjenealogjia dhe të tjera aluzione tregojnë procesin e helenizimit të stradiotëve shqiptarë.[44]

Veprat poetike të Manoli Blessit, këngë të stradiotëve, janë në italisht me shumë fjalë e shprehje në greqisht, shumë thjeshtligjëruese. Nuk ka fjalë shqipe në poezitë e tij.[45] Helenizimi ndoshta kishte nisur që para shërbimit jashtë vendit, pasi stradiotët shqiptarë kishin dy breza të vendosur në troje greke përpara emigrimit në Itali. Meqenëse shumë prej tyre shërbenin nën komandantë grekë dhe së bashku me stradiotë grekë, procesi vazhdoi. Një faktor tjetër në këtë proces asimilues ishte përfshirja aktive e stradiotëve dhe familjeve të tyre me bashkësitë e Kishës Greke, ortodokse ose uniate, në Napoli, Venecia dhe gjetkë. Kësisoj, helenizimi ndodhi si rezultat i shërbimit të përbashkët dhe i bashkësisë kishtare.[46]

Stradiotët vazhduan të punësoheshin nga disa shtete italiane, veçanërisht në Venedikun dhe Napolin spanjoll. Punësimi dhe mirëmbajtja e trupave stradiote vazhdoi në Napoli deri në fillim të shekullit XVIII. Shumica e këtyre trupave, më vonë, u rekrutuan nga Epiri dhe Shqipëria e Jugut, veçanërisht nga zona greko-shqiptare e Himarës (Cheimarra). Sipas historive të Regjimentit Mbretëror Maqedon (Reggimento Real Macedone), një trupë këmbësorie e lehtë ballkanike që shërbeu në Mbretërinë e Dy Siçilive ndërmjet 1735 dhe 1820, komandanti dhe organizatori i saj i parë ishte njëfarë Kont Strati Gjika (Strates Gkikas), i përshkruar si veteran stradiot. Ky informacion mund të jetë një tjetër tregues i pranisë së stradiotëve në shërbimin napolitan deri në shekullin XVIII.[47]

Po kështu, stradiotët vazhduan të punësoheshin nga Venediku si capelatti (xhandarmëri rurale) në Terra Firma deri në fund të shekullit XVII. Kompani stradiotësh vazhduan të garnizonoheshin në disa qytete të Dalmacisë (Šibenik, Trogir, Zadar, Split dhe Kotor), si dhe në Ishujt Jonianë (Kefalonia, Korfu, Zante).[48] Në Ishujt Jonianë, stradiotët vazhduan shërbimin e tyre deri në shekullin XVIII. Këta stradiotë ishin pasardhës të refugjatëve nga zotërimet e humbura venedikase në kontinent, të vendosur në ishuj në shekujt XV–XVI. Ata morën tokë dhe privilegje dhe shërbyen si kalorësi, duke marrë pjesë në konfliktet e Venedikut me turqit gjatë shekullit XVII.

Me kohë këto njësi u bënë anakronike, radhët e tyre praktikisht u kthyen në një kastë trashëgimore. Disa stradiotë ose pasardhës të tyre u bënë anëtarë të fisnikërisë joniane, ndërsa të tjerë iu përkushtuan bujqësisë dhe zanateve. Nga fundi i shekullit XVII dhe fillimi i shekullit XVIII, autoritetet venedikase panë të nevojshme të ristrukturojnë kompanitë e stradiotëve. Në Zante, për shembull, u reduktuan numri dhe privilegjet për shkak të mungesave dhe problemeve të disiplinës në radhët e tyre. Megjithatë, formacionet e stradiotëve mbetën nominalisht në shërbim deri në shekullin XVIII. Kompania e Stradiotëve të Korfuzit ekzistoi deri në fund të sundimit venedikas dhe pushtimin francez në 1797.[49]

Mund të thuhet se me kohë stradiotët u asimiluan në popullatat vendore italiane, sllave të jugut dhe greke të zonave ku u vendosën. Por megjithatë ata lanë ndikimin e tyre në zonat ku u ndalën. Siç u përmend më herët, stradiotët qenë vendimtarë në themelimin e kishave greke, uniatiste ose ortodokse (ose në disa raste të dyja), në Venecia dhe Napoli në Itali, si dhe në Pola, Trogir, Zadar, Split dhe Šibenik në Dalmacinë veriore. Në të gjitha këto rajone, stradiotët dhe familjet e tyre u shkrinë në mjedisin e bashkësive kishtare dhe, me kalimin e kohës, në shoqërinë e gjerë. Në Dalmacinë veriore pati, siç e quan një autor gjermanisht, një kirchensymbiose: një akulturim i ngadaltë i elementeve greke (stradiotëve) dhe sllavëve të jugut në bashkësitë e Kishës Ortodokse në një Dalmaci kryesisht katolike, derisa shumica e familjeve të vjetra të stradiotëve u vetëidentifikuan si serbë në shekullin XIX. Procese të ngjashme mund të kenë ndodhur edhe në bashkësitë e Kishës Greke në Itali. Stradiotët së pari u integruan në bashkësinë kishtare greke dhe më pas u asimiluan në shoqërinë e përgjithshme të qyteteve italiane.[50]

Siç pamë në këtë shqyrtim të shkurtër, kompani stradiotësh u sollën në Itali në fund të shekullit XV dhe shërbyen në konfliktet e armatosura të Venedikut në terraferma. Ishte në këto luftëra që stradiotët lanë gjurmë në artin e luftës në Itali dhe në Perëndim, kryesisht për stilin e tyre të luftimit dhe taktikën. Stradiotët ishin të armatosur dhe luftonin si kalorësi e lehtë me një mënyrë të zhvilluar nga lufta ndërmjet forcave bizantine, sllave, shqiptare dhe osmane. Ata mbanin shtizë, shpatë të gjatë të lakuar, topuz dhe thikë, dhe ishin të veshur me një përzierje veshjesh ushtarake orientale dhe bizantine. Stradiotët futën metodat e Lindjes së Afërt të luftës së kalorësisë—sulme godit-e-ik, prita, tërheqje të shtira, kundërsulme dhe taktika të tjera—të pak të njohura për ushtritë perëndimore të epokës. Veprimtaria e stradiotëve është vënë në dukje nga një numër historianësh, veçanërisht Charles Oman, Mario Sanuto, Coriolano Cippico, Erculi Riccoti, Daniel Hardy, Konstantinos Sathas, John Hale, Franz Babinger e të tjerë; disa madje pohojnë se stradiotët qenë vendimtarë në ririkthimin e taktikave të kalorësisë së lehtë në ushtritë perëndimore. Në shekullin XVI, trupat e stradiotëve shërbyen gjithashtu në ushtritë e Milanos, Gjenovës, Spanjës, Francës, Perandorisë së Shenjtë Romake dhe Anglisë. Përveç veprimtarisë ushtarake, stradiotët qenë vendimtarë në themelimin e bashkësive greko-ortodokse në Venecia dhe Dalmaci. 

Bibliografi: 
1. Sir Charles Oman, The History of the Art of War in the Sixteenth Century (New York: E. P. Dutton, 1937), ff. 41, 92,109-111.
2. Coriolano Cippico, Della guerre de’ Veneziani nell’ Asia dal 1470 al 1473 (Venice, 1796), f. 10.
3. Marino Sanuto, La spedizione di Carlo VIII in Italia , ed. R. Fulin (Venice, 1883), ff. 313-314; po ai, Commentarii della guerra di Ferrara (Venice, 1829), f. 115.
4. Philippe de Comines, Memoires, vëll.2, (London and Paris, 1747), pp. 27-28; and Philip de Commines (sic), The Memoirs of Philip de Commines, Lord of Argenton: Containing the Histories of Louis XI and Chales VIII, Kings of France, and of Charles the Bold, Duke of Burgundy, ed. and tr. by Andrew R. Scoble, vëll. 2 (London, 1856), ff. 200-201.
5. F. L. Taylor, The Art of War in Italy, 1494-1529 (Cambridge University Press, 1921), ff. 72-73.
6. Konstantinos Sathas, Hellenes stratiotai en tei dysei kai he anagennesis tes hellenikes taktikes (Athens, 1885). Botuar së pari në revistën Hestia.
7. M. E. Mallet dhe J. R.Hale, The Military organization of a Renaissance State: Venice ca. 1400 to 1617 (London: Cambridge University Press, 1984), passim.
8. Mallet dhe Hale, The Military organization of a Renaissance State, passim.
9. Marino Sanuto, La spedizione di Carlo VIII in Italia, ed. R. Fulin (Venice, 1883), ff. 313-314.
10. Marino Sanuto, Commentarii della guerra di Ferrara (Venice, 1829), p. 115.
11. Philippe de Comines, Memoires, vëll.2, (London and Paris, 1747), pp. 27-28; dhe Philip de Commines (sic), The Memoirs of Philip de Commines, Lord of Argenton: Përmban historitë e Luigjit  XI dhe Sharlit VIII, mbretër të Francës dhe të Sharl Guximtarit, Dukës së Burgundisë, botuar dhe përkthyer në anglisht nga Anrew R. Scoble, vëll. 2 (London, 1856), ff. 200-201;
12. Termi assagaye nuk duket të jetë me origjinë ballkanike, por më tepër portugeze. Genitaires ose genitours, kalorësia e lehtë iberike me origjinë maure, duket se përdorte një shtizë të ngjashme, të zakonshme në Lindjen e Afërt dhe botën islame. Ky tip nuk kishte dy maja, siç tregojnë disa burime, por kishte një kunj metalik në skajin e poshtëm. Ky kunj përdorej për ta mbajtur shtizën pingul në tokë në kamp kur nuk ishte në përdorim. Kjo jo vetëm e mbante gati për veprim, por edhe mbronte majën nga konsumimi dhe e pengonte gjithë shtizën të përkulet po të mbështetej diku. Ato ishin shumë më të shkurtra dhe më të lehta se shtizat e Evropës Perëndimore. Kunji në bazë e kundërpeshojë majën, gjë që e bënte shtizën të manovrueshme në një përleshje. See George Cameron Stone, A Glossary of the Contruction, Decoration, and Use of Arms and Armor in All Countries and at All Times (New York: Jack Brussel, 1961), ff. 77, 408- 409.
13. Stone, A Glossary of the Contruction, Decoration, and Use of Arms and Armor , ff. 214-215.
14.Ilustrime bashkëkohore të stradiotëve mund të gjenden te Sathas, Hellenes stradioti, passim.
15. Mnemeia Hellenikes Historias: Documents inedits a l’histoire de la Grece au Moyen Age, Konstantinos Sathas, ed. , vëll. 4 (Paris, 1880-1890), pp. LIV-LVI.
16. “Andragathemata tou Merkouriou Boua,” në: Hellenika Anekdota–Anecdota Graeca, Konstantinos Sathas, ed. , vëll. 1 (Athens, 1873), ff. 1-153.

17. Jacomo Barbarigo, “Dispacci della Guerra di Peloponneso,” në: Mnemeia Hellenikes Historias: Documents inedits a l’histoire de la Grece au Moyen Age, Konstantinos Sathas, ed. Vëll. 6 (Paris, 1885), ff. 1-92.
18. Shih materialet e botuara në Mnemeia Hellenikes Historias, vëll. 1, 4, 6–9; Commissiones et Relationes Venetae, vëll. 5, 7, Annorum 1591–1600, 1621–1671; si edhe Secrets de l’État de Venise Vladimir Lamanskii, ed. (St. Petersburgh, 1884.

19. Philippe de Comines, Memoires, vëll.2, (London and Paris, 1747), ff. 27-28.
20. Kostas Mpires, Oi Arvanites, oi Dorieis tou neoterou Hellenismou. (Athens, 1960), ff. 191-192
21. Mnemeia Hellenikes Historias, vëllimet 1,4, 6-9;
22. Fernand Braudel, The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II, vol. 1, Sian Reynolds, përkth. (New York: Harper and Row, 1975), ff.48-49.

23. Nicholas Cheetham, Medieval Greece (New Haven: Yale University Press, 1981), ff. 195-207; M. E. Mallet dhe J. R.Hale, The Military organization of a Renaissance State: Venice ca. 1400 to 1617 (London: Cambridge University Press, 1984), f. 47, 50; Denis Zakythinos, Le Despotat grec de Moree. vëll. 2. Vie et institutions. London: Variorum, 1975, ff. 31-37, 135-145.
24. Peter Topping, “Albanian Settlements in Medieval Greece: Some Venetian Testimonies,” në: Charanis Studies: Essays in Honor of Peter Charanis, botuar nga Angelike E. Laiou Thomadakis (New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press, 1980), ff. 261-271.
25. Mpires, Oi Arvanites, ff. 156-162; Apostolos Vakalopoulos, Historia tou Neou Hellenismou, vol. 3 (Thessalonike, 1968), ff. 79-88; Laurentios Vrokines, “He peri ta mesa tou IST’ aionos en Kerkyrai apoikesis ton Naupleion kai Monemvaseion,” në: Erga, Kostas Daphnes, ed. Vëllimet. 16-17 nga buletini Kerkyra’i’ka Chronika. Corfu, 1972; Leonidas Zoes, “Hellenikos lochos en Zakynthoi kata tous chronous tes douleias,” në: O Hellenismos 14 (1911): 367-371.
26. Mnemeia Hellenikes Historias, vëll. 8; Mallet and Hale, The Military organization of a Renaissance State:, f. 173.
27. William Miller, The Latins in the Levant: A History of Frankish Greece (1204-1566) (New York: Barnes and Noble, 1937), ff. 489-511;
28. Mpires, Oi Arvanites (Athens, 1960), pp. 172.
29. Mallet dhe Hale, The Military Organization of a Renaissance State:, ff. 375-380. Shih f. 447–447, 451 për shkallët e pagesës së stradiotëve

30. Mallet dhe Hale, ff. 376-377; Manoli Blessi, “Balzeletta,” in Mnemeia Hellenikes Historias: Documents inedits a l’histoire de la Grece au Moyen Age, Konstantinos Sathas, ed. Vëll. 8 (Paris, 1888), ff. 461-465; Blessi, “Manoli Blessi sopra la presa de Margaritin con un dialogo di un Greco et di un Fachino,” në: Mnemeia Hellenikes Historias, vëll. 8, ff. 466-470, Blessi, “La presa di Nicosia,” në: Mnemeia Hellenikes Historias, vëll. 9, ff. 262-280.
31. Mallet dhe Hale, The Military organization of a Renaissance State:, ff. 376-377.
32. Mallet dhe  Hale, f. 376.
33. John S. C. Bridge, A History of France from the Death of Louis XI, vol. 2 (Oxford University Press, 1924), f. 263.
34. Oman, A History of the Art of War in the Sixteenth Century, f. 114.
35. F. L. Taylor, The Art of War in Italy, 1494-1529 (Cambridge University Press, 1921), ff. 72-73.
36. Philippe de Comines, Memoires, vëll.2, (London and Paris, 1747), ff. 27-28.
37. Sathas, Hellenikoi Stratiotai , ff. 11-14. 
38. Gabiele Daniel in his Histoire de la Milice Francaise vëll. 2 (Paris, 1721), ff. 168, e ndan korpusin e stradiotëve në ushtrinë franceze të shek. XVI në dy njësi të veçuara: argoulets dhe estradiots.
39. 1P. Aravantinos, Chronographia tes Epeirou ton te homoron hellenikon kai Illyrikon choron diatrechousa kata seiran taen autais symbanta apo tou soteriou etous mechri tou 1854, vëll. 1 (Athens, 1856), f. 191.
40. Ioannes K. Chasiotes, “La comunita greca di Napoli et i moti insurrectionali nella penisola Balcanica meridionale durante la seconda meta del XVI secolo,” në: Balkan Studies 10 (Thessalonike, 1969): 279-288; Vincenzo Giura, “La Comunita Greca di Napoli (1534-1861),” në: Storie de Minoranze Ebrei, Greci, Albanesi nel Regno di Napoli (Naples, 1982), ff. 119-156; Attanasio Lehasca, Cenno storico dei servigi militari prestati nel Regno delle Due Sicilie dai Greci, Epiroti, Albanesi e Macedoni in epoche diverse (Corfu, 1843), ff. 3-15. 
41. Sathas, Mnemeia Hellenikes Historias, vëll. 9, ff. xiv-xxviii.
42. Millar, “The Albanians,” pp. 470, 472; idem, Tudor Mercenaries and Auxiliaries 1485-1547 (Charlottesville: University Press of Virginia, 1980), ff. 44, 48, 69, 73, 133, 146, 148-149, 151, 161, 164-165; Apostolos Vakalopoulos, Historia tou Neou Hellenismou, vol. 3 (Thessalonike, 1968), f. 191
43. B. N. Floria, “Vykhodtsy iz Balkanakh stran na russkoi sluzhbe,” Balkanskia issledovaniia. 3. Osloboditel’nye dvizheniia na Balkanakh (Moscow, 1978), ff. 57-63.
44. “Andragathemata tou Merkouriou Boua,” in Hellenika Anekdota, vol. 1 (Athens, 1873), pp. 1-153.
45. Manoli Blessi, “Balzeletta,” dhe “Manoli Blessi sopra la presa de Margaritin con un dialogo di un Greco et di un Fachino,”in Mnemeia Hellenikes Historias, vëll. 8 (Paris, 1888), ff. 461-470; po ai, “La presa di Nicosia,” në: Mnemeia Hellenikes Historias, vëll. 9 (Paris, 1890), ff. 262-280.
46. Ioannes Veloudos, Hellenon Orthodoxon apoikia en Venetia historikon hypomnema, ed. 2 (Venice, 1893), pp. 16-27; Giura, “La Comunita Greca di Napoli (1534-1861),” ff. 121-127; Dusan Kasic, “Die Griechisch-Serbische kirchensymbiose in Norddalmatien vom XV. bis zum XIX jahrhundert,” Balkan Studies 15 (Thessalonike, 1974): 21-48.
47. Dissertazione istorico-cronologica del Reggimento Real Macedone nella quale si tratta la sua origine, formazione e progressi, e delle vicissitudini, che gli sono accadute fino all’anno 1767. ed. 2. (Bologna, 1768), ff. 201-203, 205-209;
Raoul Manselli, “Il Reggimento Albanese Real Macedonia durante il Regno di Carlo di Borbone,” Archivio Storico per le Provincie Napoletane, n.s. vëll. 32 (1950-1951), ff. 143-145; Nicholas C. Pappas, ” Balkan Foreign Legions in Eighteenth Century Italy: Reggimento Real Macedone and Its Successors” në: Nation and Ideology: Essays in Honor of Wayne S. Vucinich. Ivo Banac, John C. Ackerman and Roman Szporluk, eds. (Boulder, Colorado: East EuropeanMonographs, 1981), ff. 35-39.
48. Mallet and Hale, The Military Organization of a Renaissance State:, ff. 375-380, 426-427, 447-451.
49. Laurentios Vrokines, “He peri ta mesa tou IST’ aionos en Kerkyrai apoikesis ton Naupleion kai Monem-vaseion,” në: Erga, Kostas Daphnes, ed. Vols. 16-17 nga buletini Kerkyra’i’ka Chronika. Corfu, 1972; Leonidas Zoes, “Hellenikos lochos en Zakynthoi kata tous chronous tes douleias,” O Hellenismos 14 (1911): 367-371.
50. Ioannes Veloudos, Hellenon Orthodoxon apoikia en Venetia historikon hypomnema, ed. 2 (Venice, 1893), ff. 16-27; Giura, “La Comunita Greca di Napoli (1534-1861),” ff. 121-127; Dusan Kasic, “Die Griechisch-Serbische kirchensymbiose in Norddalmatien vom XV. bis zum XIX jahrhundert,” Balkan Studies 15 (Thessalonike, 1974): 21-48.

Përkthyer dhe përshtatur nga Aristotel Spiro me ndihmën e programit të IA ChatGPT5

Figura paraqet flamurin e dhënë në 1510 Merkur Buas nga Perandori Maksimilian I; ky flamur paraqet një shqiponjë dykrenore, simbol i Bizantit dhe i Perandorisë së Shenjtë Romake.

Shih origjinalin në: 

https://byzantineoplomachia.wordpress.com/2015/08/29/stradioti-balkan-mercenaries-of-fifteenth-and-sixteenth-century-in-italy/.